Doğu Türkistan’da Tarım ve Gıda Sektöründe Zorla Çalıştırma: Küresel Görünüm ve Türkiye Açısından Politika Riskleri, Doğu Türkistan İnsan Hakları İzleme Derneği (ETHR) tarafından bölgedeki zorla çalıştırma politikalarının tarım ve gıda üretimi üzerindeki etkilerini ortaya koymak amacıyla hazırlanan kapsamlı bir araştırma raporudur. Çalışma, zorla çalıştırmayı yalnızca bölgesel bir insan hakları sorunu olarak değil, küresel ticaret ve uluslararası tedarik zincirlerini doğrudan ilgilendiren yapısal bir mesele olarak ele almaktadır.
Rapor, Çin yönetiminin “iş gücü transferi”, “yoksullukla mücadele” ve benzeri resmî programlar aracılığıyla Uygurların tarımsal üretim süreçlerine yönlendirilmesini ve bu sistemin baskıcı koşullar altında nasıl işlediğini inceliyor. Tarım arazilerinin el değiştirmesi, yerel çiftçilerin üretim üzerindeki kontrolünün zayıflaması ve devlet destekli şirketlerin bölgedeki etkinliğinin artması gibi süreçler, zorla çalıştırma sisteminin ekonomik ve toplumsal boyutlarıyla birlikte değerlendiriliyor. Bölgedeki tarımsal üretimin önemli unsurlarından olan pamuk başta olmak üzere domates, biber, üzüm ve bunlardan elde edilen çeşitli gıda hammaddelerinin uluslararası pazarlara ulaşması, ihlallerin yalnızca Doğu Türkistan sınırları içinde kalmadığını gösteriyor.
Çalışmanın önemli yönlerinden biri de Doğu Türkistan’da üretilen veya işlenen tarım ve gıda ürünlerinin karmaşık küresel tedarik zincirleri içerisinde menşeinin görünmez hâle gelebilmesine dikkat çekmesidir. Bu durum, dünyanın farklı ülkelerindeki şirketlerin ve tüketicilerin farkında olmadan zorla çalıştırmayla bağlantılı ürünlerle karşılaşabilmesi riskini doğurmaktadır. Raporda ele alınan ticari veriler, özellikle üzüm, domates ve biber gibi hammaddelerden elde edilen ürün ve özütlerin uluslararası pazarlara girişine ilişkin bağlantıların önemini ortaya koymaktadır.
Rapor aynı zamanda meseleyi Türkiye açısından özel olarak değerlendirmektedir. Türkiye’nin Çin ile sürdürdüğü ticari ilişkiler, tarım ve gıda ürünleri ithalatı ve küresel tedarik zincirlerindeki konumu dikkate alındığında, zorla çalıştırmayla bağlantılı ürünlerin Türkiye pazarına veya Türkiye üzerinden başka pazarlara ulaşması önemli bir politika riski oluşturmaktadır. Bu nedenle çalışma; tedarik zincirlerinde şeffaflığın artırılması, ürünlerin menşeinin daha etkin biçimde denetlenmesi ve şirketlerin insan hakları bakımından gerekli özen yükümlülüğünü yerine getirmesine yönelik mekanizmaların güçlendirilmesinin önemine işaret etmektedir. Böylece rapor, Doğu Türkistan’daki zorla çalıştırma uygulamalarını belgelemekle kalmayıp Türkiye’de karar alıcılar, özel sektör ve kamuoyu açısından somut bir politika ve farkındalık çerçevesi sunmaktadır.