Çin'in Doğu Türkistan'daki Lityum Üretimi ve İnsan Hakları İhlalleri

Küresel enerji dönüşümü süreciyle birlikte elektrikli araçlar, yenilenebilir enerji depolama sistemleri ve dijital teknolojiler gibi alanlarda lityum-iyon bataryalara yönelik talep hızla artmaktadır. Bu talep artışı, lityumu stratejik bir ham madde hâline getirmiştir. Çin, lityum pazarında hem madencilik hem de işleme kapasitesi açısından küresel ölçekte baskın bir konuma sahiptir. Ancak bu hâkimiyet, üretim zincirinin önemli bir bölümünün Doğu Türkistan (resmî adıyla Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi) merkezli olması nedeniyle ciddi etik ve hukuki tartışmaları beraberinde getirmektedir. Doğu Türkistan, Çin’in uzun süredir sürdürdüğü baskı politikalarının, kitlesel gözaltı uygulamalarının ve devlet destekli zorla çalıştırma iş gücü transfer programlarının merkezinde yer almaktadır. Bu çerçevede bölgedeki lityum madenciliği ve işleme faaliyetlerinin zorla çalıştırma başta olmak üzere sistematik insan hakları ihlalleriyle bağlantılı olduğuna dair güçlü bulgular bulunmaktadır. Ortaya çıkan bu tablo, yalnızca bölgesel bir insan hakları sorunu değil, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerinin etik bütünlüğünü tehdit eden yapısal bir mesele niteliğindedir.

Bu politika notu, Doğu Türkistan’daki lityum üretim ve işleme süreçlerini, bu alanlardaki zorla çalıştırma iddialarını ve bunların küresel tedarik zincirlerine yansımalarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, mevcut uluslararası düzenlemeler ışığında politika yapıcılar, şirketler ve sivil toplum kuruluşları için uygulanabilir öneriler geliştirerek, tedarik zincirlerinde şeffaflık ve hesap verebilirliğin güçlendirilmesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Amaç, hem endüstriyel sürdürülebilirlik hedefleriyle uyumlu etik bir yaklaşım geliştirmek hem de Türkiye ve küresel aktörlerin bu alandaki sorumluluklarını görünür kılmaktır.

1. Lityumun Kullanım Alanı ve Çin için Önemi

Lityum, endüstride stratejik öneme sahip bir metaldir. Özellikle yenilenebilir enerji teknolojileri için kritik bir ham madde olarak öne çıkar. Günümüzde enerji dönüşümü ve sürdürülebilirlik hedefleri bağlamında lityum, küresel ölçekte temiz enerji geçişinin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir.

1.1. Lityum Endüstrisinde Çin

Uluslararası düzeyde, zorla çalıştırma ve diğer insan hakları ihlallerine karşı giderek daha kapsamlı hukuki mekanizmalar oluşturulmaktadır. Avrupa Birliği’nin Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi (CSDDD), şirketleri tedarik zincirlerinde insan hakları risklerini belirleme, önleyici tedbir alma ve raporlama konusunda yasal olarak sorumlu kılarken (European Commission, 2024), AB’nin Zorla Çalıştırma Düzenlemesi zorla çalıştırma ile üretilmiş ürünlerin iç pazara girişini yasaklayarak daha yaptırımlı bir çerçeve sunmaktadır (Human Rights Watch, 2024). Benzer şekilde, ABD’de yürürlükte bulunan Uyghur Forced Labor Prevention Act (UFLPA), Doğu Türkistan kaynaklı ürünlere yönelik “zorla çalıştırma” ibaresi getirerek ithalatı sınırlandırmaktadır (U.S. Congress, 2021). Bu düzenlemeler, hem Avrupa hem de ABD bağlamında Çin’den yapılan tedariğinin sıkı bir denetim altına alındığını ve şirketler tedarik zinciri risklerini yönetme konusunda hukuki zorunluluklarla karşı karşıya olduğunu göstermektedir (Myles, 2024).

ABD Uygur Zorla Çalıştırmayı Önleme Yasası (UFLPA): ABD, Doğu Türkistan’da zorla çalıştırma ile üretilen malların ithalatını yasaklayan Uyghur Forced Labor Prevention Act (UFLPA), Doğu Türkistan’dan gelen tüm ürünlerde zorla çalıştırma varsayımını öngörerek ithalatçı şirketlere ciddi yükümlülükler getirmektedir. Bu düzenleme, yalnızca yasaklı ürünlerin ABD pazarına girmesini engellemekle kalmaz, aynı zamanda ithalatçılardan tedarik zincirlerini detaylı denetlemelerini, riskleri değerlendirmelerini ve zorla çalıştırmayla ilgili kanıtları belgelemelerini talep eder. Yasa, özellikle lityum, çelik ve bakır gibi kritik minerallerin yanı sıra tekstil, teknoloji gibi alanlara da kısıtlamalar getirmektedir. (U.S. Congress, 2021). ABD İç Güvenlik Bakanlığı ve Gümrük ve Sınır Koruma Teşkilatı, bu yasanın uygulanmasının takibini sıkı bir şekilde yapmakta (Reuters, Ağustos 2025; USTR, Ağustos 2025) ve yasaya uyumsuzluk durumunda çeşitli yaptırımlarda bulunmaktadır. Örneğin; 2025 yılında Gümrük ve Sınır Koruma Teşkilatı, yaklaşık 3,7 milyar dolar değerinde 16.755 sevkiyata alıkoymuş ve bu durum ilgili pazarların hızla kapatılmasına neden olarak güçlü bir ekonomik baskı oluşmasını sağlamıştır (CSIS, Ağustos 2025). 

Avrupa ve Birleşik Krallık Düzenlemeleri: Avrupa Birliği’nin Batarya Yönetmeliği, batarya tedarik zincirlerinde çevresel ve sosyal risklerin azaltılmasına yönelik bağlayıcı yükümlülükler getirerek, özellikle kobalt, lityum ve nikel gibi kritik minerallerin üretim süreçlerinde ortaya çıkabilecek zorla çalıştırma ve diğer insan hakları ihlallerinin sistematik biçimde tespit edilmesini, önlenmesini ve raporlanmasını zorunlu kılmaktadır (European Parliament&Council, 2023). Düzenleme, şirketlerin yalnızca birincil tedarikçileri değil, çok katmanlı alt tedarik zincirlerini de kapsayan kurumsal durum tespiti mekanizmaları oluşturmalarını gerektirir. Birleşik Krallık’ın Modern Kölelik Yasası (Modern Slavery Act 2015) ise modern kölelik, zorla çalıştırma ve insan ticaretini suç olarak tanımlamakta; buna ek olarak, büyük işletmelere tedarik zincirlerindeki modern kölelik risklerini ele alış biçimlerini açıklayan yıllık bir “Modern Slavery Statement” yayınlama yükümlülüğü getirmektedir (UK Parliament, 2015). Bu iki düzenleme birlikte, küresel tedarik zincirlerinde insan haklarını korumak için politika baskısını artırarak şirketleri daha kapsamlı şeffaflık ve risk yönetimi uygulamaları benimsemeye yönlendirmektedir.

Politika Yapıcılara Yönelik Öneriler

Türkiye’nin, küresel lityum tedarik zincirlerindeki insan hakları ihlalleri konusunda proaktif bir rol üstlenmesi ve kendi enerji dönüşüm hedefleriyle bu etik sorunları uyumlu hâle getirmesi gerekmektedir.

• Türkiye, ABD’nin UFLPA modelini referans alarak, zorla çalıştırma riski taşıyan bölgelerden gelen kritik mineraller ve belirli ürün kategorileri için tersine ispat yükümlülüğüne dayanan özel bir mevzuat geliştirmelidir. Bu düzenleme, ilgili bölgelerden gelen ürünlerde zorla çalıştırma kullanımını varsayılan bir risk olarak kabul ederek ispat yükünü ithalatçıya devretmeli; şirketlerin tedarik zincirlerinin bu uygulamalardan arındırıldığını belge temelli doğrulama mekanizmaları yoluyla kanıtlamasını zorunlu kılınmalıdır. Böyle bir yasal çerçeve, Türkiye’nin zorla çalıştırmaya karşı konumunu güçlendirecek, şirketleri daha güçlü durum tespiti süreçleri geliştirmeye yönlendirecek ve ülkenin uluslararası normlarla uyumunu artıracaktır.
• Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, lityum içeren batarya ve elektrikli araç gibi ürünlerin ithalatında, menşe ülkeye ve tedarik zinciri şeffaflığına dayalı risk analizi yapmalıdır.
• Türkiye’nin ithalat yapan şirketlerden, tedarik zincirlerinde zorla çalıştırma veya çocuk işçiliği olmadığını gösteren belgeler talep edilmeli; aksi takdirde lityum ile üretilen ürünlerin ithalatına izin verilmemelidir.

  Şirketlere Yönelik Öneriler

• Türkiye’deki elektronik ve enerji depolama sektöründe faaliyet gösteren şirketler, küresel pazarlara erişimlerini sürdürmek ve insan hakları ihlallerini önlemek için tedarik zincirlerinde etik standartları benimsemelidir.
• Çin’den lityum-iyon pil veya batarya bileşeni tedarik eden firmalar, ürünlerin Doğu Türkistan’daki üretim ağlarıyla bağlantılı olup olmadığını değerlendirmek için gelişmiş durum tespiti süreçleri uygulamalıdır. Bu süreç, açık kaynak veri analizi, uluslararası sivil toplum raporlarından yararlanma, sertifika kontrolleri ve üçüncü taraf doğrulama mekanizmalarını içermelidir.
• Tedarikçiler arasında etik risk taşıyan firmalar varsa, sözleşmeler sonlandırılarak alternatif, güvenilir ve etik kaynaklara yönelinmelidir.

  Sivil Toplum Kuruluşlarına Yönelik Öneriler

  Türkiye’deki insan hakları sivil toplum kuruluşları, Doğu Türkistan’daki zorla çalıştırma konusunu kamuoyunda gündemde tutmalıdırlar.
• Elektrikli araçlar ve akıllı telefonlar gibi lityum içeren ürünleri tüketen Türk halkı için, bu ürünlerin üretim süreçlerindeki etik sorunları anlatan bilinçlendirme kampanyaları düzenlenmelidir.
• Türkiye’deki büyük holdingler ve otomotiv şirketleriyle iletişime geçilerek, tedarik zincirlerini incelemeleri ve etik taahhütlerde bulunmaları için baskı oluşturulmalıdır.
• Sivil toplum kuruluşları, Türkiye hükümetine raporlar sunarak, Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerine karşı daha net ve somut adımlar atılmasını talep etmelidir

Bu öneriler, Türkiye’nin kendi ulusal çıkarlarını korurken, küresel bir sorun olan zorla çalıştırma meselesine karşı etik ve tutarlı bir duruş sergilemesini sağlayacaktır.

Kaynakça